Yapay zeka işin daha hızlı yapılmasına yardım ederken, çalışanların bazı becerilerini daha az kullanmasına da yol açabiliyor. Muhakeme, problem çerçeveleme ve yaratıcılık, düşünme işi fazlasıyla araca bırakıldığında aşınma riski taşıyor.
Bireysel alışkanlıktan kurumsal riske
Çetele, hesap makinesi ve navigasyon, insanların düşünme yükünü araçlara devretmesinin tanıdık örnekleri. Üretken yapay zekayla bu devir, düşünmenin giderek daha büyük bir bölümünü kapsıyor. BCG bu durumu “dağıtık yetkinlik aşınması” olarak adlandırıyor. Yüzlerce kişinin aynı anda aynı becerileri kullanmayı bırakması, bireysel bir alışkanlığı kurumsal riske dönüştürüyor. Burada yapay zekanın etrafında işin nasıl düzenlendiğine bakmak gerekiyor.
70 üst düzey yöneticiyle yapılan araştırmada yöneticilerin yarısı kurumlarında bu aşınmayı şimdiden gözlemliyor. Yüzde 60’tan fazlası ise önümüzdeki üç ila beş yıl içinde ciddi bir tehdit haline geleceğini düşünüyor.
En kritik yetkinlikler en çok risk altında
Araştırmada uzun vadeli performans açısından en önemli görülen beceriler, aynı zamanda en fazla risk taşıyanlar: muhakeme ve karar verme, problemi anlama ve çerçeveleme, yaratıcı düşünme, analiz ve neden-sonuç kurma, çözüm üretme ve değerlendirme. Problemi tanımlama becerisi zayıfladığında daha hızlı analiz yapmak bu eksikliği kapatmıyor. Empati, merak, dayanıklılık ve liderlik gibi ilişkiye dayalı beceriler ise şimdilik daha korunaklı görünüyor. Bunlar, risk altındaki becerilerin korunmasına da yardımcı olabilir.
Aşınmanın kurumdaki belirtileri
İlk belirtilerden biri, yapay zeka çıktılarının sorgulanmadan kabul edilmesi. Yöneticilerin yaklaşık yüzde 90’ı bunu ilk uyarı işareti olarak görüyor. Ardından sahiplenme ve hesap verebilirlik zayıflıyor. “yapay zeka önerdi” cümlesi, kararın sorumluluğundan kaçmanın yoluna dönüşüyor. Aynı araçlarla üretilen fikirler birbirine benzedikçe tartışma ve düşünce çeşitliliği de azalıyor.
Yöneticilerin yüzde 53’ü genç çalışanların gelişiminin yavaşladığını söylüyor. Muhakemeyi besleyen temel işleri yapay zeka üstlendiğinde, çalışanların deneyim kazanmasını sağlayan tekrarlar da kayboluyor.
Riski azaltmak için altı yol
Araştırmaya göre her on şirketten yalnızca biri bu konuda kurum çapında bir strateji ya da hedefli bir girişim başlatmış. Araştırmada öne çıkan altı yaklaşım, işin düzenlenmesinden kullanılan araçların tasarımına kadar uzanıyor.
İlk yaklaşım, kullanım koşullarını belirlemek. Hangi araçların onaylı olduğu, çıktının nasıl doğrulanacağı ve nerede insan incelemesinin zorunlu tutulacağı netleştiriliyor. Özgünlük gerektiren işler için yapay zekasız alanlar da bu kapsamda tanımlanıyor. İkinci yaklaşım işin yapılışına odaklanıyor. Görevlerin insanla yapay zeka arasında nasıl paylaşılacağı belirlenirken usta-çırak ilişkisinin sürmesine dikkat ediliyor.
Üçüncü yaklaşımda insan yetkinliği performans değerlendirmesine dahil ediliyor. Elde edilen sonuçla birlikte o sonuca nasıl ulaşıldığına bakılıyor. Dördüncüsünde becerileri çalıştıracak uygulamalar gündelik işe ekleniyor. Yapay zekasız problem çözme oturumları ve yapılandırılmış tartışmalar buna örnek.
Beşinci yaklaşım, çalışanların yapay zekayla tek yönlü bir soru-cevap akışının ötesinde çalışmayı öğrenmesi. Araç, daha iyi sorular üretmek ve düşünceyi zorlamak için kullanılıyor. Altıncısı ise araçların içine düşündüren yönlendirmeler yerleştirmek. “Hangi varsayımları yapıyorsunuz?” gibi sorular, kullanıcıyı cevabı almadan önce düşünmeye davet ediyor.
Kaykayoğlu perspektifi
Araştırmanın riskli bulduğu beceriler, yıllardır çalışmalarımızda üzerinde durduğumuz alanlarla örtüşüyor. Problem çerçeveleme, sistematik yaratıcılık ve karar muhakemesi, TRIZ ve yapılandırılmış problem çözme yöntemleriyle çalıştırılabiliyor. AI-Native dönüşümünde insan yetkinliğini başlangıç noktası olarak almamızın nedeni bu. Yapay zeka düşünmeyi hızlandırabilir, fakat düşünmenin yerini aldığında çalışanların bu becerileri kullanma fırsatı azalıyor. Özgünlük ve muhakeme gerektiren görevlerde yapay zekasız alanlar, önemli kararlarda çıktıyı sorgulayan inceleme adımları ve düzenli problem çözme oturumları bu fırsatı korumanın somut yolları.
Kaynaklar
Metin, ilgili kaynaklar incelenerek ve bu kaynaklardaki bulgulardan yararlanılarak hazırlanmıştır.
